Strijd om de waarheid aan de frontlinie

Strijd om de waarheid aan de frontlinie
4 apr – Leestijd 8 min

Strijd om de waarheid aan de frontlinie

Laura Bouman
Ik schrijf af en toe een artikel, maar belangrijker: check even onze Instagram (setuputrecht). Joe, zie je daar!

"In oorlogen sneuvelt de waarheid als eerste", luidt een befaamd gezegde. De oorlog op Oekraïense bodem lijkt geen uitzondering. Terwijl Rusland aanvalt met raketten, tanks en soldaten, wordt er van beide kanten met scherp geschoten om de publieke opinie te beïnvloeden.

Het inzetten van desinformatie en nepnieuws is een bekende oorlogstactiek om onrust en verdeeldheid te zaaien bij tegenstanders. Maar dit zorgt ook voor de verstoring van een belangrijk goed, namelijk onze gedeelde realiteit. Hoe beïnvloeden technologie en digitale cultuur onze werkelijkheidsproductie in tijden van oorlog?

Eerder dit jaar schreef cultuursocioloog Siri Beerends over SETUP’s jaarthema, ‘shared reality’. “We hoeven het niet met elkaar eens te zijn of allemaal op dezelfde manier naar de wereld te kijken, maar we hebben wel intersubjectieve realiteiten nodig op basis waarvan we kunnen samenwerken,” aldus Siri Beerends. In een wereld zonder gedeelde realiteiten valt de samenleving uit elkaar in steeds meer versplinterde groepen.

De ideologisch gekleurde versies van de werkelijkheid staan pontificaal aan de frontlinie

"In tijden van universeel bedrog wordt het vertellen van de waarheid een revolutionaire daad,” aldus George Orwell. Ook in de huidige oorlogssituatie, waar waarheidsgetrouwe informatievoorziening een ideaal zou moeten zijn wordt deze achterhalen een complex proces. De ideologisch gekleurde versies van de werkelijkheid staan pontificaal aan de frontlinie. En de rest van de wereld kijkt rustig toe hoe Westerse en Russische frames strijden om voorrang.

Desinformatie niet bestrijden met censuur

Maar niet iedereen kijkt stil toe hoe de digitale informatieoorlog verder gaat. Terwijl Rusland Meta aan de schandpaal nagelt en zowel Facebook als Instagram blokkeert, nemen enkele Russen het heft in eigen handen. Met misschien nog wel het meest opmerkelijke tv debuut van Marina Ovsjannikova.

Tijdens een nieuwsuitzending van de Russische staatszender Pervi Kanal ging ze achter de presentatrice staan met een bord waarop de boodschap "Stop de oorlog, geloof de propaganda niet, ze liegen je voor" te zien was. Met een boete van 30.000 roebel (omgerekend zo’n 256 euro) komt ze er voorlopig nog goed van af. Eerder kwam Rusland namelijk met een nieuwe wet die nepnieuws bestraft. Het gebruik van de woorden “oorlog” en “invasie” zou al goed zijn voor een celstraf van 15 jaar. 

Marina tijdens de nieuwsuitzending van Russische staatszender Pervi Kanal

Naast Facebook en Instagram beperkte Rusland eerder al de toegang tot Twitter. En TikTok kan alleen nog binnen Rusland gebruikt worden met door de staat gecontroleerde content. Wat overblijft na alle censuur, is propaganda. Voor de gewone Rus wordt het dus steeds lastiger om erachter te komen wat er in de wereld en in Oekraïne gebeurt. Daardoor ontstaat een gebrek aan betrouwbare informatie over de oorlog. Meta-topman Nick Clegg gaf eerder al aan om er alles aan te doen om toegang tot Meta’s services te herstellen, zodat ‘iedereen zijn mening kan delen en men zich kan organiseren om actie te ondernemen’. 

© Twitter
Meta topman Nick Clegg over de blokkade van Rusland

En daarin gaat Meta nog een stap verder. Als gevolg van de Russische invasie worden de regels op zowel Instagram als Facebook versoepeld. Meta zal tijdelijk een oogje dichtknijpen voor oproepen tot geweld tegen Russische soldaten. De moraalridders van Meta bepalen vervolgens of “dood aan Putin” dan ook toegestaan is.. 

De moraalridders van Meta bepalen of Putin online dood wensen toegestaan is 

Naast grote techbedrijven zijn er ook gebruikers van grote platformen die in de bestaande infrastructuur censuur en propaganda proberen te vermijden. Zo roept hackerscollectief Anonymous massaal op om recensies achter te laten bij Russische restaurants en hotels waarin staat beschreven wat er écht in Oekraïne gebeurt. En zowel de datingapp Tinder als multiplayer game Minecraft fungeren als podium om informatie over Oekraïne te plaatsen. Russische influencers roepen massaal op om het zwijgen te doorbreken. Volgens hun is de enige manier om Poetin te raken, van binnenuit.

© Twitter

En ook Bellingcat gespecialiseerd in factchecken, pakt de oorlog aan om de informatievoorziening waarheidsgetrouw te houden. Nieuwsuur interviewde Benjamin, die voor de non-profit organisatie oorlogsbeelden verifieert om vast te stellen of ze daadwerkelijk kloppen. Deze vorm van professioneel geolocating onderscheid de Russische luchtshow van actuele bombardementen in Oekraïne. Het doel? Ervoor zorgen dat nepnieuws niet terecht komt in het nieuws of in de politiek. 

© Nieuwsuur

Maar waar zouden we op dit moment ons geld op moeten inzetten als het gaat om een gedeelde realiteit? De Oekraïense president Zelenski spreekt van “krachtige klappen” aan Rusland met tot nu toe 16.000 Russische gesneuvelde troepen. Terwijl het Russische ministerie van defensie spreekt over 1.351 doden en 3.825 gewonde militairen.

Het bekendste actuele voorbeeld is een geluidsfragment dat viraal ging over Slangeneiland. Daar zouden 13 grenswachters overmeesterd zijn, maar bleken later toch in leven. Oekraïne ging uit van een heldendaad en eerde de militairen postuum in een toespraak.

Zo wordt een piepklein eiland onderwerp van de propagandastrijd

Een dag later ontkende Rusland alles. De grenswachten zouden zich over hebben gegeven aan de Russische troepen. Beelden daarvan vloeiden rijkelijk over sociale media, maar de authenticiteit ervan is moeilijk te achterhalen. En de bronnen zijn te vaag om uitsluitsel te geven. Maar dat het verhaal in het narratief van beide kampen past is wel duidelijk. De heldhaftige overgave in het Russische narratief en de heldhaftige dood in het Oekraïense. Zo wordt een piepklein eiland onderwerp van de propagandastrijd.

Maar is het dan dé oplossing om het kwaad met het kwaad te bestrijden? De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) gaf al aan dat het onverstandig is om de toegang tot Russische zenders te blokkeren via social media. Het is volgens hen niet aan staten om nieuwskanalen indirect te laten blokkeren. Met het ontoegankelijk maken van zenders als RT en Sputnik op sociale media kanalen, komen we precies in hetzelfde afvoerputje terecht waarin Rusland zich al enige tijd bevindt. 

Russische IT-mensen zijn immers vrijgesteld van de dienstplicht

Russische IT-mensen zijn immers vrijgesteld van de dienstplicht, krijgen hogere lonen en zijn vrijgesteld van belasting wanneer zij gaan werken voor de overheid. Klinkt als een setje ideale voorwaarden om mee te werken aan de Russische propaganda. De in Sovjet-Unie geboren Britse journalist Peter Pomerantsev schrijft dat Rusland met een leger van online spammers oneindig twijfel kan zaaien over wat waarheid is en wat niet. En daarmee misschien wel kan winnen ‘zonder een kogel af te vuren’. 

Wat kunnen we dan wèl doen?

Maar, als we er eigenlijk niet echt iets aan kunnen doen, waar gaan we dan als samenleving naartoe? Leven we straks in een post-truth Europa? Er is geen sluitend antwoord, maar rigoureus informatiekanalen blokkeren en achterover leunen, wachtend tot het overwaait lijkt in ieder geval weinig constructief. Het is een oorlog waar Nederland, en Europa als geheel, nog bij lange na niet op voorbereid is, ook op geen enkel digitaal vlak.

We kunnen Rusland wel vies aankijken, maar wij worden er ook mee besmet

Met de huidige vorm van improvisatie-politiek wordt het voor Westerse media tijd om na te denken over hun eigen framing. En welke waarheid daarmee gecommuniceerd wordt. Elk beeld en elke woordkeuze is gekleurd. Dan kunnen we Rusland wel vies aankijken omdat ze onbeschaamd en glashard liegen, maar wij worden er op ons niveau ook mee besmet.

Blokkeren is geen oplossing. Er zijn meerdere narratieven en die moeten we naast elkaar zetten. Alleen dan worden we bewust van de verhalen die verteld worden. 

Maar ja, ook ik schrijf dit nu met behulp van mijn eigen bronnen, vanuit eigen ervaring vanaf mijn veilige haven in Nederland..