Van de bestorming van het Capitool naar een gedeelde realiteit

Van de bestorming van het Capitool naar een gedeelde realiteit
© Unsplash/Diana
8 jan

Van de bestorming van het Capitool naar een gedeelde realiteit

Siri Beerends
Siri is cultuursocioloog en schrijver. Ze doet promotie-onderzoek naar authenticiteit en de vraag hoe kunstmatige intelligentie de afstand tussen mensen en machines verkleint.

De komende twee jaar kijkt SETUP hoe we naar een gedeelde realiteit kunnen komen. Wat doet technologie met ons inlevingsvermogen? Een belangrijke vraag in tijden van maatschappelijke polarisering.

De bestorming van het Capitool door Trump-aanhangers wordt nu al een dieptepunt in de geschiedenis van de Amerikaanse democratie genoemd. Op de stoel in de Senaat waar normaal gesproken de vicepresident zit, zat afgelopen woensdag opeens een halfnaakte man met geschilderd gezicht en duivelhoorntjes-muts. Hij is een van de leiders van de Capitool-bestorming. In de VS staat hij bekend als "de QAnon-sjamaan’’, een hardnekkige aanhanger van complottheorieën.

© Saul Loeb/AFP/Getty Images
Binnengevallen Trump-aanhangers in het Capitool.

QAnon is ook in Nederland de grootste complotbeweging van dit moment. Aanhangers geloven dat alle bekende complottheorieën, van de moord op JFK tot de verspreiding van het coronavirus via 5G, onderdeel uitmaken van leugens die de mensheid al eeuwen krijgt voorgeschoteld door een kwaadaardige elite.

Deze elite zou bestaan uit pedofiele Satan-aanbidders die een “Deep State” besturen en een internationaal pedofielennetwerk runnen waar kinderen worden misbruikt en opgegeten. Maar, geloven ze, het einde is in zicht. Binnenkort begint “De Storm” en zullen alle leugens uitkomen. Daarna volgt “De Grote Ontwaking” en zal iedereen wakker worden. Een sleutelrol is hierbij weggelegd voor president Trump, die volgens QAnon aanhangers de grote Messias is.

Polarisering door complottheorieën

Het moge duidelijk zijn dat complot-aanhangers hun theorieën niet uit traditonele mediakanalen halen. Wie de gevestigde orde en ‘’mainstream media” niet meer vertrouwt, zoekt zijn antwoorden op platforms als Facebook, Parler, YouTube en BitChute: een videoplatform opgericht om de restricties van YouTube te omzeilen.

Door online "rabbit holes'' en informatiebubbels kunnen we moeilijker empathie opbrengen voor andermans denkbeelden.

Op deze plekken kun je via een paar clicks al in een konijnenhol van complottheorieën belanden. Via door algoritmes aanbevolen video’s duiken mensen met onschuldige vragen al snel in een wereld van kannibalistische pedofielennetwerken of wilde corona-complottheorieën.

Deze theorieën leiden tot maatschappelijke polarisering. Zowel op persoonlijk niveau: families raken verscheurd door corona complottheorieën, als op geopolitiek niveau: machtsblokken zoals Rusland en China proberen elkaars politieke discussies te manipuleren door desinformatie te verspreiden. Momenteel dreigt een complotwedloop rondom corona-vaccinaties.

Verzuilde informatie, complottheorieën en desinformatie zijn niet nieuw, maar de machinerie eromheen is anno 2021 grootschaliger, ingrijpender en abstracter geworden. Online raakt onze realiteit steeds meer versplinterd. Ga maar eens een avondje Googelen op de laptop van je buurman of kijk maar eens naar de nieuwsberichten in de social media tijdlijn van een neef of nicht: zij leven in een hele andere informatiebubbel dan jij.

"De QAnon-sjamaan lijkt bijna letterlijk uit World of Warcraft te zijn gestapt."

Met de Capitool-bestorming is letterlijk zichtbaar geworden welke schade de polariserende online machinerie kan aanrichten in het hart van de democratie. Big-tech ingewijden waarschuwden al jaren voor de versterkende effecten van polariserende algoritmen en informatiebubbels, maar nu kunnen we er niet langer omheen. Of zoals SETUP directeur Jelle van der Ster het verwoordde: "De QAnon-sjamaan lijkt bijna letterlijk uit World of Warcraft te zijn gestapt."

Daar komt bij dat door het toenemend aantal laagdrempelige technologieën waarmee we de werkelijkheid kunnen bewerken, mensen steeds moeilijker kunnen doorzien wat wel of niet gemanipuleerd is. Daardoor dreigt een realiteitsapathie te ontstaan waarbij mensen dat wat feitelijk gezien waar is, zoals een pandemie of verkiezingsuitslag, ook niet meer willen geloven.

Het aantrekkelijke van complottheorieën is dat ze een illusie van volledige controle geven. Door te geloven dat het coronavirus of een onwelgevallige verkiezingsuitslag een hoax is van de media of een kleine elite, lijkt de oplossing makkelijk: de vijand is in beeld en nu kan men deze ontmantelen zonder zelf vervelende maatregelen te hoeven treffen. Desinformatie, informatiebubbels en complottheorieën werken onderling wantrouwen en polarisering in de hand. De vraag is: hoe komen we tot meer gemeenschappelijkheid?

Naar een gedeelde realiteit

Zonder gedeelde informatiesfeer wordt elk maatschappelijk gesprek onmogelijk. We kunnen niet goed samenwerken als we niets meer vertrouwen en alles buiten onze informatiebubbel diskwalificeren als nepnieuws. Om problemen van wereldformaat zoals klimaatopwarming en pandemieën aan te pakken is een gedeelde realiteit nodig die door een brede groep gedragen wordt. Maar hoe komen we tot een gedeelde realiteit? Hoe voorkomen we dat we onze eigen on- en offline ervaringen verheffen tot enige relevante waarheid?

Als we beseffen hoe ons eigen wereldbeeld gefilterd is, kunnen we makkelijker een gemeenschappelijke grond vinden.

Twitter, Instagram en Facebook hebben de accounts van Trump in de ban gedaan. Maar de wortel van dit probleem ligt dieper: het polariserende verdienmodel van Big Tech werkt een snellere verspreiding van radicale content in de hand. Daarom zou regelgeving onderscheid moeten gaan maken tussen Freedom of Speech en Freedom of Reach: zorg dat er een verbod komt op algoritmen en aanbevelingssystemen die extremere berichten en informatiebubbels pushen om gebruikers zo lang mogelijk aan het platform vast te lijmen.

Privacy-expert Marietje Schaake over het verdienmodel en de houding van social media bedrijven.

Het verdienmodel van polariseerde algoritmen en informatiebubbels doet afbreuk aan ons inlevingsvermogen. Mede dankzij algoritmisch gecureerde en zelfbevestigende informatiebubbels, kunnen we nog maar moeilijk empathie opbrengen voor de denkbeelden van een ander. Terwijl inlevingsvermogen de eerste stap kan zijn naar een gedeelde realiteit. Als we beseffen hoe ons eigen wereldbeeld sociaal-cultureel en digitaal gefilterd is, kunnen we makkelijker een gemeenschappelijke grond vinden.

Zo'n gemeenschappelijke grond lijkt momenteel verderweg dan ooit. De cancelcultuur -een cultuur waarin geen ruimte is voor nuance, empathie of mededogen- viert hoogtij. In plaats van een inhoudelijke dialoog komt het gesprek vaak niet verder dan elkaar bij voorbaat al te diskwalificeren als moreel minderwaardig.

SETUP vraagt zich af: zijn ontslag nemen en diskwalificatie wel effectieve manieren om de tech-industrie te laten veranderen?

In 2020 werd de tech-industrie zelf ook onderwerp van de cancelcultuur. Zo trokken Coca Cola en Unilever zich terug als Facebook-adverteerders omdat het platform racistische uitlatingen oogluikend zou toestaan. Ook namen Facebook-werknemers ontslag nadat Zuckerberg had besloten om het looting shooting bericht van Trump te laten staan.

Maar zijn ontslag nemen en diskwalificatie wel effectieve manieren om deze industrie te laten veranderen? Ex-Facebook-medewerker Sophie Zhang riep in haar afscheidsspeech haar collega’s op om bij Facebook te blijven en het bedrijf van binnenuit te repareren door samen een emanciperend machtsblok te vormen.

Geïnspireerd door Zhang, grijpt SETUP het komende jaar de mogelijkheid aan om de goede krachten binnen onze huidige schadelijke systemen verder te helpen. Want als we niet meer met onze vijanden spreken, dan verleren we wat het is om vrede te maken.

Een olijftak om de stap te maken van diskwalificatie naar dialoog.

Moeten we harder tegen technologieschandalen vechten of juist het potentieel van empathie en vergeving opzoeken? Om deze nieuwe route te verkennen gaan we, volledig in lijn met onze kritisch-hilarische traditie, aan de slag met de volgende ontwerpende onderzoeken:

1. De Silicon Passion: de ultieme vergevingsmythe

Nu alle ogen gericht zijn op de beteugeling van Big Tech, is het tijd voor de Silicon Passion: een adaptatie van de bekende Matthäus Passion van Johann Sebastian Bach. De Matthäus Passion vertelt het eeuwenoude verhaal van de zondebok die het leed voor de massa verzacht. In de Silicon Passion verkennen we hoe rituelen rondom aanklachten, oordelen en vergeving zich blijven herhalen.

Welke analogieën zijn er te vinden in de verantwoordelijkheid en spijtbetuigingen van de machthebbers van nu? Welke rol spelen wij als gebruikers in deze Passie? En wat kan vergeving betekenen? Is het slechts een pleister op de wond, of kunnen we de negatieve spiraal van Big Tech doorbreken met deze zachte kracht?

Door componisten, dirigenten, theatermakers en schrijver Ewoud Kieft voor een week uit te nodigen in Het Huis in Utrecht, hopen we een nieuwe invulling te geven aan de traditie van aan het kruis cancellen.

2. Online artefacten in een veranderende tijdsgeest: een uitweg uit de cancelcultuur

Nu social media ouder zijn, worden we geconfronteerd met een verleden dat volledig is opgeslagen en overal kan worden opgeroepen.

Hoe herijken we ons morele verontwaardigingskompas?

Het is moeilijk om vergeven te worden als het internet jou niet vergeet. Hoe herijken we ons morele verontwaardigingskompas zodat we oude video’s gaan zien voor wat ze zijn; oud en gemaakt in een andere tijdsgeest. Voor standbeelden en straatnamen van Koloniale overheersers bestaan musea en andere instituties, maar hoe werkt dit online? Om dat te onderzoeken laten we ons inspireren door gecancelde Youtubers.

3. WINWIN: empathie als ontwerpuitgangspunt

Dat social mediabedrijven polariseringsprofiteurs zijn is duidelijk, maar wat als we het tegenovergestelde van polarisering als ontwerpuitgangspunt nemen?

Deze vraag onderzoeken we met Nienke Huitenga en James Bryan Graves die het afgelopen jaar hun eerste prototype van WINWIN ontwikkelde: een interactieve ervaring waarin deelnemers via hun smartphone een gepolariseerde kwestie van deze tijd bediscussiëren en hulp krijgen van een algoritme om gemeenschappelijke grond te vinden.

4. De mussen-award: een prijs voor tech-verantwoordelijkheid

Omdat we ons niet blij laten maken met een dode mus ontwierpen we de dode-mussen index. Daarmee gaven we, als conversatie-starter, een waardering aan de manier waarop bedrijven en overheden technologie-schandalen oplossen. Hoe teleurstellender de aangeboden excuses of (niet) genomen maatregelen, hoe meer de samenleving blij wordt gemaakt met een dode mus. Andersom werkte het ook: bedrijven en overheden die verantwoordelijkheid namen voor hun technologie en werken aan een oplossing, kregen levende mussen

Als de kers op de taart organiseren we dit voorjaar in samenwerking met Open State Foundation een award-show waarin we mussen gaan uitdelen aan voormalige privacyschenders: welke vervolgstappen hebben zij genomen en hoeveel mussen zijn ze waard als we met compassie naar de situatie kijken?

Een dode mus is geen molensteen, maar een middel waarmee we bedrijven en overheden vanuit empathie helpen om verantwoordelijkheid te nemen voor de maatschappelijke impact van hun technologische systemen.