Alleen samen krijgen we corona-apps onder controle

Alleen samen krijgen we corona-apps onder controle
© Nastia Cistakova & Flavia Privitera
20 mei – Leestijd 10 min

Alleen samen krijgen we corona-apps onder controle

Krista Hendriks
Frank-Jan van Lunteren
Frank-Jan is redacteur en koekjesverslinder bij SETUP.

In opmaat naar de nieuwe corona-app van het Ministerie van VWS startte SETUP haar eigen onderzoek naar corona-apps. Dat leidde tot drie scherpe provotypes, die we net als het ministerie presenteerden in een echte appathon.

SETUP's YouTube-kanaal
Kijk de hele appathon terug

Óf bekijk de compilatie hieronder.

Juist nu we onze verbeeldingskracht zo hard nodig hebben, vernauwt het digitale solutionisme onze horizon. Dat kan beter. Welke nieuwe vormen van sociale organisatie kunnen we ons voorstellen? Waar het gesprek over de corona-app vaak blijft hangen bij wat technisch kan en juridisch mag, roepen deze drie provocatieve prototypes belangrijke morele vragen op. Maak kennis met Patrona, Whippr en Covid-Pack: drie alternatieven voor de omgang met macht, vertrouwen, veiligheid en sociale structuren.

Flavia Privitera

Patrona

Was je vaak je handen? Zie je veel of weinig mensen op een dag? Ga je vaak de deur uit? Vul online jouw gedragspatroon in. Jouw gedrag wordt vertaald in een visueel patroon, dat je op een mondkapje kunt printen. Want als het gesprek over gedrag en veiligheid moeilijk is, laat dan de data voor je spreken.

© Collectief SMELT & Tom Schouw
Patrona: je gedragspatroon op een mondkapje

Collectief SMELT & Tom Schouw onderzochten schijnveiligheid en schijnobjectiviteit. Het uitgangspunt van Patrona, is dat veiligheid voor iedereen anders is. De makers laten in het ontwerp zien hoe dubbelzinnig data kan zijn. Als gebruiker voer je je gedragspatronen in, waarna die worden gevisualiseerd in een patroon. Dat patroon is multi-interpretabel: het is gemaakt op basis van iemands eigen inschatting van zijn gedrag. Er komen geen harde cijfers aan te pas.

"Deze gedragspatronen zijn, omdat ze niet op cijfers gebaseerd zijn, niet normatief. Dat vind ik mooi."

Omdat het data-patroon wordt gedragen op een mondkapje, roept dat direct een aantal reacties op. Expert gezondheidsrecht en nieuwe technologie Renée Dekker reageert vanuit het perspectief van mensenrechten: "Patrona geeft uiting aan het recht van een persoon om over zijn eigen lichaam en eigen leven te beschikken en daar zelf invulling aan te geven." Esther Crabbendam van Bits of Freedom vindt het mooi dat de gedragspatronen niet normatief zijn. Waarop Siri Beerends reageert met de opmerking dat voor samenleving en politiek, het simplificeren met overzichtelijke labels en het afschuiven van verantwoordelijkheid juist aantrekkelijk. "Dit is een mooi idee, maar mensen die opzoek zijn naar overzicht, duidelijkheid en een directief handelingsperspectief worden hier niet blij van."

Whippr

In de app Whippr voer je jouw ideale rol uit in de samenwerking die nodig is om de coronacrisis samen onder controle te krijgen. Deel jij de orders uit, of mag je ze ontvangen?

© Nicky Liebregts & Niels Sinke
Whippr: deel jij de orders uit, of krijg je ze?

Nicky Liebregts en Niels Sinke onderzochten het thema macht, controle & vertrouwen. De app die zij bedachten gebruikt principes uit de wereld van BDSM, om in scherpe machtsrelaties onderling toch het juiste vertrouwen te vinden. Met een persoonlijkheidstest aan het begin ontdek je wat jouw ideale rol is. Ben je een echte havik die iedereen in de gaten houdt en corrigeert, of meer een springerig konijn dat aan de riem gelegd moet worden? Als de rollen eenmaal zijn verdeeld – en er een stopwoord is afgesproken –, word je gekoppeld aan jouw ideale controlemaatje. Door van tevoren duidelijke regels af te spreken, bouw je een vertrouwensband op en houden jullie elkaar op het rechte pad in deze lastige tijd.

"Whippr laat zien dat we zelf invulling geven aan vertrouwen en controle, met een stopwoordje als belangrijk detail: hoe komen we weer uit deze bijzondere situatie?"

"Is dit de ultieme vorm van burgerparticipatie, of toch meer een sousveillance-oplossing?" wordt er tijdens de livestream in de chat gevraagd. Jelle van der Ster reageert: "Whippr laat zien dat we zelf invulling geven aan vertrouwen en controle. En stelt met het stopwoordje ook een belangrijke vraag: hoe komen we weer uit deze bijzondere situatie? We laten extra controle toe, maar wanneer laten we die weer los?"

Covid-Pack

Voor de Covid-Pack heb je geen smartphone, bluetooth of 5G nodig. De Covid-Pack is een volledig analoog alternatief voor de corona-app: je ziet in een oogopslag waar je gevaar loopt en waar je veilig bent. Draag de rugzak en vermijd de rode draad!

© Gerjanne van Gink en Aina Seerden
Covid Pack: hét analoge alternatief voor de corona-app

Gerjanne van Gink en Aina Seerden onderzochten het thema sociale structuren en polarisatie, maar kwamen terecht bij een volledig analoog alternatief voor de corona-app. De Covid-Pack is een backpack met bolletje wol. Het werkt als volgt: de GGD komt langs om gezondheidscheck af te nemen, en daarna bepaalt je gezondheid de kleur en lengte van het touw dat je krijgt:

  • Groen = vitaal beroep (30.000 meter touw per week)
  • Geel = gezond (1000 meter touw per week)
  • Rood = kwetsbaar (50 meter touw per week)

"Wat de Covid-Pack doet is ons leiden naar betere vragen over de impact van tracing-apps, door het letterlijk tastbaar te maken."

Wat Covid-Pack doet, is dat 'ie ons naar betere vragen leidt over de impact van tracing-apps. Die beginnen praktisch. In de chat op de livestream vroeg men zich vooral af "hoe dit werkt als je de weg moet oversteken?" Maar praktische vragen leiden ook tot metaforische overeenkomsten met een echte corona-app. Trendwatcher Jarno Duursma stelde de terechte vraag of het mogelijk zou zijn iemands thuislocatie te vinden, simpelweg door het draad te volgen. Is dat een analoge manier om locaties op te slaan, en willen we dat? De kleur van het draad doet hier ook iets. Jelle van der Ster: "hoe ga je naar de medemens kijken? Welk label-gedrag lokken die kleuren draad uit?" Jarno opperde ook het idee om tien kilo groen wol op AliExpress te bestellen, en zo het systeem te 'hacken'. Er is dus sabotage denkbaar. Net als in de echte app overigens, waar je je telefoon thuis kunt laten, of met twee telefoons kunt werken.

Uitzoomen

De appathon sluit af met een belangrijke opmerking: door binnen deze drie thema's te werken en daarin te kijken naar speculatieve scenario’s, lukt het om uit te zoomen. Esther Crabbendam zegt hierover: "We hebben hier heel veel andere alternatieven gezien, die veel verder kijken dan een app alleen. Ik heb het gevoel dat dit in het debat over de corona-app veel meer had moeten gebeuren. We kunnen er niet vanuit gaan dat een app de enige oplossing is."

"We hebben veel alternatieven gezien, die veel verder kijken dan een app alleen. Dat had in het debat voor mijn gevoel meer moeten gebeuren."

De vragen die in de appathon werden gesteld, leken op het eerste gezicht simpel. Maar achter elke reactie die deze provotypes uitlokten, blijkt een veel bredere maatschappelijke discussie schuil te gaan.

Daarnaast hebben de drie teams de app tastbaar gemaakt in de vorm van een mondkapje, een controle buddy of een gekleurde draad. Dit laat zien hoe belangrijk het aandeel van mensen is bij het toepassen van een corona-app. Ook voor een echte app hebben we mensen nodig die klaarstaan om te ondersteunen wanneer de technologie hapert of aan elkaar aangeven waar de grenzen liggen. In de voorstellen van de 'echte' appathon werd dit niet genoemd. Volgens technofilosoof Rens van der Vorst liet de appathon van VWS daar flinke steken vallen, in tegenstelling tot de appathon van SETUP: "Bij deze appathon kon ik er wel een touw aan vastknopen. Ik heb een hoop touw gezien".

"Bij de appathon van VWS kon ik er soms geen touw aan vastknopen. Dat lukte nu wel; ik heb een hoop touw gezien."

Om de corona-app in perspectief te plaatsen en niet verstrikt te raken in alleen een technisch debat, is het daarom belangrijk om voortdurend vragen aan elkaar te blijven stellen. Want: alleen samen krijgen we corona-apps onder controle.