Current Visions on Future Missions

Current Visions on Future Missions
© HKU
28 jun – Leestijd 8 min

Current Visions on Future Missions

Frank-Jan van Lunteren
Frank-Jan is redacteur en koekjesverslinder bij SETUP.
Rianne Riemens
Rianne onderzoekt en schrijft over nieuwe technologie.

Voor het Eindexamenfestival HKU Media schreven we een introductie bij het thema 'Translating Tomorrow'. Hoe kunnen kunstenaars bijdragen aan het verbeelden van nabije en verre toekomsten?

Dit artikel verscheen in een Engelstalige versie in het boek LONG STORY SHORT.

In April 2018 onderzocht Tegenlicht de groei van het aantal zelfrijdende auto’s. Hoe gaan deze rijdende robots onze steden veranderen? Wie gaat ze kopen en wordt eigenaar van de bijbehorende data? Internetpioneer Marleen Stikker werd – terwijl zij in een taxi zat en door het drukke centrum van Amsterdam werd gereden – gevraagd hoe zelfrijdende auto’s bestaande machtsstructuren veranderen. Ze maakte een duidelijk statement: “als je nu nog naïef bent, heb je niets geleerd van de afgelopen 25 jaar.” Technologie is geen natuurkracht die over ons heen spoelt, het is een uiting van cultuur en macht.

Kijk bijvoorbeeld naar het internet. In de ontwikkeling daarvan was een belangrijke rol weggelegd voor de hippiegemeenschappen uit de jaren zestig en zeventig, waardoor het internet werd gezien als de belichaming van gelijkheid, transparantie en toegankelijkheid. Mediatheoreticus Marshall McLuhan noemde het de global village, waar iedereen kon samenkomen op een vredig digitaal dorpsplein. Later concludeerde socioloog Manuel Castells dat dit wellicht een naïef idee was geweest. In plaats van een global village, zag hij de digitale revolutie als een casino society. Computercultuur is grotendeels veranderd in een commercieel speelveld, waarbij het lot van velen is bezegeld door de nieuw ontstane machtsstructuren. Ons huidige internet – waar data-bemiddelaars vrij spel hebben en netneutraliteit nog steeds bevochten moet worden – is onmiskenbaar een uitdrukking van cultuur en macht. 

Decennialang hebben artiesten en ontwerpers mogelijke toekomsten van technologie gevisualiseerd en gematerialiseerd. Speculatieve ontwerpen en verhalen zijn van essentieel belang om te kunnen begrijpen hoe de toekomst er mogelijk uit komt te zien. Deze ontwerpen helpen ons om verschillende scenario’s te bevragen en te toetsen of dat de toekomst is waarin we willen leven.

Hierbij is het vaak verleidelijk om aan de langetermijntoekomst te denken. We dromen over exotische techno-toekomsten, waarin vliegende auto’s, een gekoloniseerd Mars en onsterfelijkheid ons enthousiasme triggeren. Maar om de toekomst van technologie actief te kunnen vormgeven, moeten we ook aan de dichtbije toekomst denken. We moeten niet vergeten om praktische vragen te stellen over macht en eigenaarschap.  Als we nieuwe technologieën ontwerpen, zoals zorgrobots, zelfrijdende auto’s en hersenchips, wie betaalt hier dan voor – en waarmee? Als we data verzamelen in zogenaamde slimme steden, wie is dan eigenaar van deze data en wie analyseert dit? Kunnen we over ontwrichtende businessmodellen praten zonder ontwrichtte maatschappijen te bespreken? Hoe balanceren we de commerciële, politiek en sociale belangen? 

Vooraanstaande tech-ondernemers nemen steeds vaker afstand van hun, soms problematische, huidige innovaties, door te kijken naar een toekomst waarin we letterlijk het heelal tot onze beschikking hebben en oneindig kunnen leven. Dat is niet per se verkeerd. Er schuilt een kern van optimisme in naïviteit, of in de keuze om naïef te zijn. Zoals tech superstar Elon Musk onlangs Twitterde: “if you get up in the morning and think the future is going to be better, it is a bright day.” We moeten durven te geloven dat de toekomst antwoord heeft op huidige problemen, anders verliezen we de wil om deze daadwerkelijk op te lossen. Tegelijkertijd kunnen we onze huidige problemen niet negeren, als we een toekomst willen creëren waarin mens en machine elkaar aanvullen op manieren waarbij de gehele mensheid is gebaat. We moeten leren denken over hoe we de huidige rol van technologie in de maatschappij kunnen veranderen. Internetcriticus Evgeny Morozov sloeg de spijker op de kop, toen hij zei: “celebrating innovation for its own sake is in bad taste. For technology truly to augment reality, its designers and engineers should get a better idea of the complex practices that our reality is composed of.”

Kunstenaars spelen een belangrijke rol in ons begrip van de wereld. De verhalen die zij vertellen – die ons helpen om de toekomst te vertalen – stellen ons in staat om meer mensen te betrekken bij het gesprek over de toekomst van technologie. Als toeschouwer kan je schakelen tussen twee perspectieven. Geef jezelf toestemming om soms naïef te zijn, droom over een gedurfde toekomst waarin alles mogelijk is. Maar neem ook de tijd om de daadwerkelijke consequenties, op het gebied van macht, politiek en eigenaarschap, van futuristische scenario’s te begrijpen. Kortom, wees zowel de motor, als de rem van de zelfrijdende auto, wees Musk én Morozov. Als de toekomst echt een casino is, zoals Manuel Castells verkondigde, laat kunstenaars je dan helpen te begrijpen waar wij als maatschappij op inzetten.