De Cirkel van Innovatie

De Cirkel van Innovatie
© Bart Leguijt
20 feb

De Cirkel van Innovatie

Rianne Riemens
Rianne onderzoekt en schrijft over nieuwe technologie.

Kunstenaar Roos Groothuizen duikt in de wereld van surveillance-kapitalisme: hoe zorgen we dat burgers en beleidsmakers een rol spelen in de innovatieprocessen van techbedrijven?

Hebben we een ramp nodig voordat we ons bewust worden van de schaduwkanten van innovatie? Of is er een manier om als burgers en beleidsmakers eerder in actie te komen?

Facebook

Vorig jaar verstoorde het Cambridge Analytica-schandaal rond Facebook ruw onze data-droom. Van niet minder dan vijftig miljoen Facebookprofielen bleken gegevens te zijn doorgespeeld naar Cambridge Analytica, het bedrijf dat door grootschalige data-analyses online politieke campagnes uitvoerde.

Tijdelijk ontstond er een fel debat over de machtspositie van Facebook en het gebrek aan genomen verantwoordelijkheid. Facebook CEO Mark Zuckerberg werd verhoord door de Amerikaanse senaat en alle activiteiten van het bedrijf werden tijdelijk onder een vergrootglas gehouden. Maar dankzij verontschuldigingen van Zuckerberg als onderdeel van een grote pr-campagne is de reputatie van het bedrijf weer herstellende.

Data-evangelisten vertellen de wereld al jaren dat de mogelijkheden van big data eindeloos zijn. Een verhaal dat bedrijven als Facebook veel investeerders oplevert. Ondanks incidenten zoals met Cambridge Analytica en groeiende kritiek van experts, oud-werknemers en kunstenaars, neemt het aantal Facebookgebruikers wereldwijd nog altijd toe. Hoe zit dat?

De cirkel van de surveillance-economie

Kunstenaar Roos Groothuizen maakte van de recente ontwikkelingen van Facebook een tijdlijn waarin ze de innovaties en incidenten van het bedrijf in kaart bracht. Hier blijkt een patroon zichtbaar te zijn dat niet alleen in de data-industrie, maar ook in andere markten van toepassing is. In het kort: een desastreus incident gaat gepaard met grote media-aandacht en politiek ingrijpen, waarna de marktpartij zijn reputatie weer moet terugwinnen. Dit is een politiek patroon - eerder onderzocht door onder anderen Carlota Perez - waarbij systematisch wordt ingegrepen nadat een marktpartij een maatschappelijke grens overschrijdt. Dit continue proces kan worden begrepen als een feedbackloop, die bestaat uit verschillende fases:

  • Opkomst en groei van nieuwe markten
  • Een incident
  • Nieuwe regelgeving
  • Verbeteren van reputatie
  • Opkomst en groei van nieuwe markten

Roos onderzocht deze feedbackloop aan de hand van drie recente cases uit de afgelopen 10 jaar: Facebook (Cambridge Analytica), Deepwater Horizon en Icesave. Zo onderzocht ze de wereld van data, olie en de speculatiemarkt en analyseerde het marktoverstijgende patroon van bedrijven die zich continu herpositioneren.

© Roos Groothuizen
De fase van het incident in de tijdlijn

Op de grens van kunst en wetenschap

De terugkerende momenten die onderdeel zijn van de feedbackloop heeft Roos vormgegeven in een ‘circulair stappenplan’ dat een framework kan vormen om toekomstige scenario’s te ontwikkelen voor markten waarin eenzelfde patroon zichtbaar is. Deze Cirkel met mijlpalen betreft een eerste schets, waarvoor in deze onderzoeksfase naar nieuw materiaal en nieuwe mijlpalen wordt gezocht.

Het werk van Roos, een initiatief van het Rathenau Instituut en SETUP, zal zich met name richten op de data-industrie, vanuit de overtuiging dat we alleen grip kunnen krijgen op het surveillance-kapitalisme als we een wetenschappelijk perspectief combineren met een kunstzinnige aanpak. Door ontwerpend onderzoek een wezenlijk onderdeel te maken van de onderzoekspraktijk van het Rathenau Instituut, is het doel van het project om concrete ervaringen en praktijken zichtbaar te maken. Zo kunnen we onze kennis verder brengen dan met theoretische modellen en voorzichtige speculaties mogelijk is.

© Roos Groothuizen
Het circulaire stappenplan

De AVG als controlemechanisme

Een specifieke casus die onderdeel is van het project omtrent de data-industrie is de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), de Europese wetgeving die in mei 2018 in werking trad. Door de tijdlijn van de data-industrie voor een lange periode in kaart te brengen wordt zichtbaar dat de AVG niet een eindpunt, maar een kleine stap is in een langere dialoog tussen het bedrijfsleven, de politiek en burgers om innovatie op een menswaardige en welvarende wijze richting te geven. In die zin is de AVG een eerste stap van overheden naar de controle van monopolistische techbedrijven zoals Facebook.

Wanneer we de AVG plaatsen in het perspectief van de Cirkel van Innovatie, biedt de regelgeving mogelijk een oplossing, omdat het de koers van techbedrijven kan wijzigen. Maar volgens Professor Shoshana Zuboff blijft een belangrijk probleem onderbelicht. Zij stelt naar aanleiding van haar recente boek The Age of Surveillance Capitalism dat de AVG richtlijnen biedt voor het gebruik van en inzicht in de ‘ruwe’ data van gebruikers, maar niet voor het verdere gebruik van deze data. Volgens Zuboff is het juist schadelijk dat data door platforms als ingrediënt voor voorspellende producten wordt verkocht aan bedrijven die inzicht willen krijgen in het gedrag van consumenten. Met deze kritiek in gedachten, moeten we nadenken over vervolgstappen om grip te houden op dergelijke surveillancepraktijken.

Moralistisch handelen versus marktgroei

Om grip op deze praktijken te behouden is het noodzakelijk om de ontwikkelingen van databedrijven te volgen en te begrijpen. Uit de Cirkel van Innovatie blijkt dat bedrijven constant afwegingen maken tussen reputatieverbetering en marktgroei. Echter, deze doelstellingen sluiten elkaar niet uit en vullen elkaar soms juist aan. Een goede reputatie is voor bedrijven essentieel voor het verkrijgen van een sterke marktpositie.

Boltanski en Chiapello schrijven in hun boek The New Spirit of Capitalism dat het kapitalistisch systeem gekenmerkt wordt door een ideologie die werkt om het systeem te rechtvaardigen. Zij stellen dat deze ideologie de capaciteit heeft om kritiek te absorberen, waardoor deze kritiek onschadelijk wordt gemaakt en de ideologie, en dus het kapitalistisch systeem, kan overleven. Kijkend naar het circulaire stappenplan, is dit fenomeen zichtbaar in de fase van de reputatieverbetering na een incident, waarin marktpartijen zich verontschuldigen, verdedigen en herdefiniëren. Of dit nu Facebook is dat belooft beter met gegevens om te gaan, of een oliebedrijf dat zich belooft in te zetten voor het milieu: door kritiek (deels) onschadelijk te maken, verstevigen zij hun marktpositie.

© Roos Groothuizen
Cirkel Datamarkt

Hoe nu verder?

Nu Roos de Cirkel van Innovatie heeft vormgegeven start het tweede deel van haar project. Hierin kijkt zij of ze uit dit circulaire patroon een methode kan ontwikkelen waaruit afgelezen kan worden wat de volgende stappen na de AVG zullen zijn. Roos gaat kijken of ze deze methode ook kan gebruiken om, in samenwerking met beleidsmakers, het schadelijke patroon te onderbreken of aan te passen.

Hiervoor werkt Roos de komende tijd een voorspelling binnen de Cirkel over Facebook en Cambridge Analytica uit tot een tastbaar en prikkelend scenario. Met dit scenario worden beleidsmakers gestimuleerd om na te denken over hoe ze de Cirkel in de toekomst kunnen doorbreken. Daarbij zal ze in haar ontwerpend onderzoek dieper ingaan op het perspectief van de burger/eindgebruiker. Wat is onze positie als burger binnen zo’n cirkel en kunnen we invloed uitoefenen op deze grotere machtsstrijd die continu buiten ons tastbare perspectief blijkt te vallen?

Door de posities en onderlinge machtsverhoudingen van verschillende partijen in kaart te brengen, kunnen we werken aan een situatie waarin beleidsmakers en eindgebruikers meer grip krijgen op de ontwikkelingen in de data-industrie. De resultaten van dit tweede deel van het project delen we in een volgend artikel.

© Roos Groothuizen
Cirkel Cambridge Analytica

Roos Groothuizen is tot eind 2019 als eerste kunstenaar verbonden aan het Rathenau Instituut in de positie van artist-in-residence. Dit project is een initiatief van SETUP en het Rathenau Instituut en wordt mede mogelijk gemaakt door het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.