In memoriam: Miljoenen Nederlanders

In memoriam: Miljoenen Nederlanders

Magazine
© SETUP

Na 2 jaar sluiten we het project De Nationale Verjaardagskalender af; we wissen onze data.


Jelle van der Ster vrijdag 8 december 2017
Inhoud: 

Mogelijk stond je in onze database; tussen 2015-2017 speelde SETUP voor data-broker. We bouwden De Nationale Verjaardagskalender, een database van miljoenen Nederlanders. Met naam, geboortedatum, maar ook een cadeausuggestie op basis van profiling. Zoals beloofd, wissen we nu alle data. Een moment van stilte en reflectie a.u.b.

Dag Miljoenen Nederlanders, we gaan jullie missen

Voor de zomervakantie van 2015 kocht ik twee boeken. Dode Zielen van de Russische schrijver Nikolai Gogol en Data and Goliath van Bruce Schneier. Nikolai Gogol, omdat ik nog nooit iets van een Russischer schrijver had gelezen en dit boek me een goede start leek. Bruce Schneier, omdat ik van hem een presentatie op South by Southwest had gezien − waar ook SETUP dat jaar aanwezig was. Naar aanleiding van die presentatie wilde ik meer weten over zijn ideeën rondom big data, profiling en privacy.

Ná de zomer zou SETUP namelijk het project De Nationale Verjaardagskalender starten. In dit project wilden we onderzoeken of het lukte om − met openbare bronnen van het internet − een verjaardagskalender van alle Nederlanders te maken. Kortom, miljoenen voornamen, achternamen, geboortedata, adressen én wat extra data om door middel van profiling een geschikt verjaardagscadeau te kunnen verzinnen. Dit werd de basis voor een reeks publicaties, een theatrale voorstelling en diverse workshops en lezingen, allemaal om het debat rondom big data verder uit te diepen.

Nu ik terugkijk op het hele project, heb ik uiteindelijk meer gehad aan Nikolai Gogol dan aan Bruce Schneier.

Nederlanders scrapen

Gogol, Pavel en hun Dode Zielen

In Dode Zielen van Gogol volgen we Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov, een Russische man van middelbare leeftijd, middelbare sociale status en met een middelbaar fortuin. Pavel heeft echter alles dan een middelbaar plan om rijk te worden. Hij heeft namelijk zijn werk gemaakt van het opkopen van dode zielen.

In het Rusland van 1840 was het gebruikelijk dat landeigenaren niet alleen de grond bezaten, maar ook de boeren die op dit land woonden en werkten. Op het bezit van deze zielen hief het Russische Rijk een belasting, maar het aantal zielen dat iemand bezat werd heel onregelmatig bijgesteld. Het gevolg; veel landeigenaren betaalden belasting over de boeren die al jaren overleden waren. Pavel’s plan was om deze overleden boeren op te kopen; de zogenaamde Dode Zielen. Landeigenaren betaalden graag om van deze dode zielen af te zijn, omdat ze daarmee minder belasting gingen betalen. Pavel weet zo duizenden virtuele boeren op te kopen en daarmee − op papier − een enorm arbeidspotentieel te bemachtigen. Hiermee kan hij dan weer hypotheken afsluiten bij verschillende banken, maar ook op rekening in hotels verblijven en toegang tot beleidsmakers en andere hoge heren krijgen.

Dode Zielen leest als een reis langs verschillende landeigenaren, koetsiers, kapiteins, bankmedewerkers en andere karakters. Al deze personages worden geconfronteerd met de dubieuze businesscase van Pavel en maken morele, financiële en praktische bezwaren. Maar uiteindelijk is het toch Pavel’s ondernemersdrang waardoor ze overstag gaan.

© M. Z. Chagall
Dead souls (1927)

Onze eigen Dode Zielen

De Nationale Verjaardagskalender was in wezen een onderneming die vergelijkbaar is met die van Pavel. Om aan de data van miljoenen Nederlanders te komen, begonnen we zelf met het verzamelen van zielen. Het scrapen van verweesde websites als schoolbank.nl voelde letterlijk als het verzamelen van dode-data-zielen. Deze mensen waren nog niet overleden, maar het overgrote deel zal zich niet bewust zijn dat dit stuk data van hen nog online stond.

Ook de gesprekken die we met accountmanagers van deze oude databases hadden, zouden door Gogol geschreven kunnen zijn. Hoe zij ons keer op keer verzekerden dat ze technische maatregelen zouden nemen, hoe ze proberen te achterhalen welke data we precies in handen hadden, en ‘dat het uiteindelijk ook allemaal niet zo’n probleem was’. Het hadden passages uit Dode Zielen kunnen zijn. De landeigenaren die Pavel wantrouwen, maar zich er uiteindelijk toch bij neerleggen.

Het College Bescherming Persoonsgegevens, Bits of Freedom, de Privacy Company, de deelnemende hackers, journalisten en kunstenaars, de bedrijven van wie we data overnamen en het publiek dat we bereikten. Allemaal werden ze geconfronteerd met onze dubieuze businesscase, allemaal werden ze gedwongen om een positie in te nemen. De Nationale Verjaardagskalender was voor ons in zekere zin ook een tour langs de verschillende instellingen die zich in Nederland met big data, profiling en privacy bezighouden. Met dit project gaven we een inkijk in hoe zij zich in deze ontwikkeling gedragen.

Hackathon

Lessen uit een verjaardagskalender

Het Rusland van Gogol bestaat vooral uit mensen die uitblinken in middelmatigheid. Mensen die alleen denken aan hun eigen gewin en op de korte termijn handelen. Gelukkig kwamen we in onze tour door Nederland ook andere personages tegen. Zo was een dame van De Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) oprecht geschrokken toen zij ons op zondagochtend op de radio hoorde vertellen dat we 50.000 accountants in onze database hadden en hen konden koppelen aan de 80.000 voetballers die we vonden. Bij haar viel het kwartje dat deze accountants alleen maar bij de NBA vandaan konden komen en dat zij verantwoordelijk waren voor de gestolen data-zielen. Op verzoek van het NBA haalden we de accountants uit onze database, maar belangrijker is dat het NBA aanpassingen heeft gemaakt in het register, waardoor inzage nog mogelijk is, maar koppelen aan andere data een stuk moeilijker.

Het verhaal van De Nationale Verjaardagskalender had ons langs nóg veel meer personages kunnen leiden, maar ergens moeten we een punt zetten. Pavel loopt uiteindelijk ook tegen de lamp omdat een loslippige landeigenaar zijn plan lekt, en hij voor schuldeisers moet vluchten. Wij sluiten De Nationale Verjaardagskalender op minder gewelddadige wijze, door − zoals beloofd − alle data te wissen en hiermee dit boek te sluiten.

Maar het einde van de database wil niet zeggen dat we geen lessen meer kunnen trekken uit haar verhaal. Want waar de risico’s, gevolgen en effecten op de lange termijn soms lastig te overzien zijn, betekent dat niet dat we maar het beste moeten maken van wat Silicon Valley bedenkt. Uiteindelijk is het niet de technologie maar de mens die bepaalt hoe deze wereld eruitziet. Bewustwording van de mogelijkheden is belangrijk, maar inzicht in hoe/ waarom mensen kiezen hiermee om te gaan is eigenlijk veel waardevoller. Gogol − en hopelijk ook De Nationale Verjaardagskalender − houdt ons een spiegel voor, waar we ons schoorvoetend in kunnen herkennen. Maar dat wil niet zeggen dat dit ook het evenbeeld is waar we naar moeten streven.

Met de verjaardagskalender naar Amerika

Tot slot

Bruce Schneier sloot zijn lezing op South by Southwest af met de woorden dat datadiscriminatie, privacy en profiling nu misschien een issue zijn, maar dat dit een probleem is dat we op kunnen lossen. In zijn woorden: “We solved slavery. We can handle this”. In 1861 is het ook het Russische Rijk gelukt om de boeren-zielen vrij te maken van hun landeigenaren. En vanaf 25 mei 2018 wordt de Algemene Verordening Gegevensbescherming in heel Europa van kracht. Maar daarmee zijn we er nog niet.

Met oog op de groeiende invloed van Russische hackers op onze Westerse (democratische) waarden, heb ik deze zomervakantie weer twee boeken gekocht. What Algorithms Want van Ed Finn en De Broers Karamazov van Fjodor Dostojevski. In What Algorithms Want ben ik nog niet begonnen, maar om de normen en waarden van deze hackers te begrijpen, kan ik De Broers Karamazov zeker aanraden.