Hoera, de leerlingvolgsystemen zijn weer begonnen!

“Leerlingen zouden het recht moeten hebben om fouten te mogen maken zonder dat hun ouders dat gelijk zien. Een keer met je kop tegen de muur lopen of uit de klas geschopt worden – het is allemaal part of growing up. Als je dat allemaal direct met je ouders moet delen, vraag ik me af in hoeverre je zelf stappen kunt maken om je te ontwikkelen.”

Aan het woord is conrector Margriet Bosman. In een interview met De Correspondent laat ze zich kritisch uit over de verregaande invloed van leerlingvolgsystemen. Bosman is niet de enige. Vorig jaar gooide het Jordan Montessori Lyceum Magister eruit. Reden: leerlingen ervaren onnodig veel prestatiedruk omdat ouders voortdurend via de app meekijken naar hun schoolprestaties.

Technologie normeert

Hoewel de kritiek op onderwijstechnologieën als Magister en Somtoday aanzwelt, is een veelgehoorde kreet dat de technologie zelf niet het probleem is. Het zou slechts gaan om de manier waarop mensen het gebruiken. Ouders zouden er bijvoorbeeld niet elke dag op moeten kijken en docenten zouden niet elk wissewasje moeten registreren.

Maar daarmee ga je voorbij aan het feit dat elke technologie – los van hoe je het gebruikt –  een eigen waardensysteem met zich meebrengt dat nieuwe normen schept en bestaande normen versterkt. Bij Magister gebeurt beide: het systeem creëert nieuwe normen, bijvoorbeeld de norm dat de schoolprestaties altijd toegankelijk moeten zijn voor ouders. Daarnaast intensiveert Magister bestaande opvoednormen ten aanzien van het intensief volgen en bijsturen van je kind. Op die manier is Magister het verlengstuk van een opvoedcultuur die überhaupt al heel erg in teken staat van controle houden en behoeden voor risico’s.

Overparenting als opvoedcultuur

We kennen allemaal wel de ‘helikopterouder’: ouders die hun kinderen 24/7 in de gaten houden en het liefst overal blijven volgen. Een andere bekende is de ‘curlingouder’: ouders die bij voorbaat alle obstakels voor hun kinderen uit de weg willen ruimen uit angst dat hun kind ergens in faalt.

Beiden passen in het plaatje van ‘overparenting’: een opvoedstijl waarbij kinderen door overmatige bescherming te weinig ruimte krijgen om risico’s te nemen, fouten te maken en zichzelf te ontwikkelen. Doordat ouders in de afgelopen decennia kleinere gezinnen kregen, leggen zij hun kinderen nu meer onder een vergrootlas dan vroeger. Kinderen worden daardoor steeds meer in de gaten gehouden en gemonitord, en steeds minder losgelaten.

Sommige ouders slaan hierin door. Een voorbeeld is apenkooien; een variant van tikkertje waarbij kinderen over een parcours met obstakels rennen terwijl ze elkaar aftikken. Steeds meer scholen hebben dit spel verboden omdat ouders klaagden over het risico op blessures. Dat terwijl kinderen juist leren hoe de wereld in elkaar steekt door spanning, gevaar en grenzen op te zoeken. Door hen dit te ontnemen, kunnen zij zich minder goed ontwikkelen.

Hoe ongezond een overbeschermende omgeving kan zijn bleek onlangs nog uit een Fins onderzoek naar allergieën. Om het afweersysteem te trainen moeten  mensen blootgesteld worden aan bacteriën. Maar omdat kinderen nu minder buitenspelen en met hun handen in de aarde wroeten, bouwen ze geen afweer op. “Dat overbeschermende mag wel wat minder. Laat kinderen weer in een boom klimmen. Het besef moet terugkomen dat veel buiten zijn en in contact staan met zaken die nu vaak vies worden genoemd juist heel gezond is”, aldus hoogleraar Immunologie Hermelijn Smits in een interview met NOS.

Onderwijspanopticon

Mede door dit soort onderzoeken staat de negatieve invloed van een overbeschermende opvoedstijl intussen volop in de belangstelling. Maar behalve opvoeding is ook het onderwijs steeds meer in het teken komen te staan van intensieve monitoring, risicomijding en veiligheid. Daarbij spelen leerlingvolgsystemen een belangrijke rol. Niet alleen als verlengstuk van een overbeschermende opvoedstijl, maar ook als aanjager ervan.

Want met Magister en Somtoday kunnen ouders het schoolleven van hun kind intensief in de gaten houden. Behalve tentamencijfers, houden docenten ook bij of leerlingen de klas uit zijn gestuurd, afwezig zijn geweest, te laat zijn gekomen en hoe vaak ze hun huiswerk of schoolmateriaal zijn vergeten.

Zo’n onderwijspanopticon heeft ingrijpende gevolgen voor de relatie en de communicatie tussen ouder en kind. Daar kwamen we in 2023 achter toen we een artikel schreven met het pleidooi om naast de smartphone, ook Magister uit het klaslokaal te weren. We ontvingen reacties uit allerlei hoeken. Van docenten, ouders en schoolleiders tot edutech-ontwikkelaars die hun nieuwste leerlingvolgsystemen wilden promoten.

Opvallend waren berichten van ouders die vertelden dat – omdat Magister nu eenmaal bestaat – ze het gevoel hebben dat ze erin moeten kijken en er iets mee moeten. Zodra ze een laag cijfer of gemiste huiswerkopdracht zien, leidt dat meteen tot het gevoel dat ze hun kind moeten bijsturen.

Volgens onderwijsfilosoof Gert Biesta komt dat omdat we in een tijd leven waarin ieder afwijking van het risicovrije pad als een probleem wordt gezien dat moet worden voorkomen of opgelost. Waar leerlingen vroeger nog een spijbeldag, laag cijfer of vergeten huiswerkopdracht konden verbergen en het niet meteen uitmondde in ruzie, paniek of problemen, zitten ouders nu overal bovenop.

Zeker omdat veel ouders van nu het gevoel hebben dat hun kind het zwaarder heeft dan zij het zelf vroeger hebben gehad (denk aan krapte op de woningmarkt, oorlogen en klimaatverandering) willen zij bij elk mogelijk risico op ontwrichting vroegtijdig ingrijpen. Maar die controlezucht heeft lang niet altijd een positief effect op de ontwikkeling.

Onderwijsexperts wijzen er bijvoorbeeld op dat Magister ervoor heeft gezorgd dat ouders en scholen zich steeds meer zijn gaan blindstaren op meetbare kortetermijnprestaties. Terwijl veel processen naar volwassenwording die net zo belangrijk zijn als tentamencijfers, überhaupt niet meetbaar zijn, laat staan dat ze zijn weer te geven in Magister.

Een ander negatief effect van leerlingvolgsystemen is dat de school nooit meer uitstaat. Waar de school vroeger nog een afgebakende plek was, nemen leerlingen en ouders de school nu overal mee naartoe op hun telefoon. Ook als je op bed ligt kun je om half twaalf nog een pushbericht krijgen met een onvoldoende voor Duits met stress en slecht slapen tot gevolg. Voor het Kalsbeek College in Woerden was dat reden om een nieuw Magisterbeleid in te voeren waarbij nieuwe cijfers alleen nog maar tussen 16.30 en 19.30 gepubliceerd kunnen worden.

Maar het meest ingrijpende bijeffect van Magister is misschien nog wel dat het totale transparantie afdwingt. Leerlingen krijgen minder ruimte om zelf al dan niet te vertellen over hun schoolprestaties en daar een geschikt moment voor te kiezen. Het bewaren van geheimen en een goed moment uitkiezen om iets op te biechten is moeilijk te oefenen als alles wat je doet direct zichtbaar is.

Aanpassen aan ziekmakende omgeving

Door online volgsystemen en sociale media zijn er steeds minder plekken waar jongeren zich ongezien kunnen wanen. Het alziende oog van de digitale wereld is overal, met meer stress en angst om fouten te maken of af te wijken van de norm tot gevolg.

In de jaren zestig schreef de bekende socioloog Erving Goffman al over het belang van sociale afscherming. Voor hun mentale gezondheid hebben mensen zowel een front- als backstage omgeving nodig. In de frontstage vervullen we sociale rollen en zijn we bezig met hoe we ons moeten presenteren aan anderen. Backstage kunnen we ontspannen en meer onszelf zijn omdat minder mensen ons kunnen zien en volgen. De vraag is hoe we jongeren voldoende ruimte kunnen geven om zo’n backstage ruimte nog te kunnen ervaren. In plaats van hen trainingen en therapieën aan te bieden om in een ziekmakende omgeving te passen, is het zinvoller om de ziekmakende omgeving aan te pakken die tot mentale problemen leidt.

Het wegdoen van leerlingvolgsystemen is een stap in de goede richting. Maar om de omgeving waarin we jongeren laten opgroeien daadwerkelijk te verbeteren is een diepere cultuurverandering nodig op het gebied van opvoeding, onderwijs en technologie.

Privacyrede 2025

Meer horen over de impact van leerlingvolgsystemen? Eind dit jaar organiseren we de Privacyrede. We presenteren hier de verhalen van scholieren en docenten, waaronder het verhaal van docent Stijn Uittenbogaard. Vorig jaar kwam hij landelijk in het nieuws met zijn proef om ouders te weren uit Magister. Naast het programma in de theaterzaal, is het mogelijk om onze middeleeuwse magister-experience te ervaren. Schrijf je in voor de nieuwsbrief, dan hoor je het als eerste zodra er meer details bekend zijn.