Een afscheid van COVID – maar zonder festival

  • Artikel
  • Frictie
SETUP

Hoe verwerk je collectief een pandemie? Wat was of wordt het moment van closure? SETUP wilde een COVID Closure Festival organiseren om daar ruimte voor te maken. De reacties op die plannen waren uiteenlopend. Het festival kwam er niet. Maar Siem Kraai gaf ons tijdens zijn stage wel een ritueel om het einde te markeren.

Vandaag, precies vier jaar geleden – op 15 maart 2020 – ging Nederland op slot. Eerder die week waren er al adviezen om sociale contacten zoveel mogelijk te mijden en evenementen met meer dan 100 bezoekers te schrappen. Maar op 15 maart was dat niet langer vrijblijvend. Om verspreiding van het coronavirus te voorkomen, sloot de horeca nog diezelfde avond. Het onderwijs kwam stil te liggen en werken op afstand werd opeens de norm. Het was het begin van anderhalve meter afstand en van het-zijn-rare-tijden.

Maar zo plots als de pandemie zich aandiende, zo nietszeggend was het einde. Het afschaffen van de laatste maatregelen gebeurde niet in een persconferentie, maar werd meer als hamerstuk behandeld. De laatste adviezen – (zelf-)testen en isolatie – vervielen op 10 maart 2022. Het gebruik van ‘gezond verstand’ kwam er voor in de plaats. Het was niet het einde dat we hadden verwacht; tijdens de pandemie keek iedereen reikhalzend uit naar ’the summer of love’, waarin het einde van de maatregelen zou worden gevierd in massale volksfeesten. Waarin afstand houden voorgoed voorbij was en huidhonger zou worden gestild. Waarin jongeren eindelijk de kans kregen om buiten jong te gaan zijn. Dat is niet gebeurd. Niet als collectieve beleving, althans. Het leven van alledag – het oude normaal – keerde vrijwel direct terug.

Een collectieve uitlaatklep

Dat er niet zo’n einde is, komt deels omdat het hoofdstuk nog niet voor iedereen is gesloten. De gevolgen zijn nog altijd heel zichtbaar. Denk aan iedereen die overleden dierbaren moet missen, die symptomen van long-covid met zich meedraagt, die mentale sporen overhield aan de isolatie, of bij wie de polarisatie leidde tot verbroken familiebanden. Ook zijn er meer alledaagse blijvende veranderingen. Wouter Koolmees krijgt de NS-treinen niet meer vol, omdat we deels zijn blijven thuiswerken. Aan de andere kant lijkt deze periode juist al heel lang geleden. Ik moet moeite doen om me weer voor te stellen hoe de dagelijkse anderhalve-meter-choreografie door de supermarkt écht was. En weet je nog, klappen voor de zorg, gebarentolk Irma of haasten voor de avondklok? Je eerste zelftest? Of voor elke persconferentie een weddenschap maken op welke kleur schoenen Hugo de Jonge zou dragen.

Een aantal van deze gebeurtenissen hebben we collectief meegemaakt. Het einde van de pandemie een stuk minder. Daarom verkenden we bij SETUP de animo voor een COVID Closure Festival. Een festival dat past in de rijke traditie van volksfeesten – in essentie een collectieve uitlaatklep. Denk aan carnaval, waarmee de Rooms-katholieke kerk de in hun ogen heidense lentefeesten een plek gaven in de Christelijke liturgie. Of het Romeinse Saturnaliën-feest, waar voor één dag de rollen tussen machtsdragers en ondergeschikten werden omgedraaid.

Op zo’n closure-festival zouden we onderzoeken hoe dat werkt, hoe zo’n ervaring kan bijdragen aan terugkijken, verzoening, afsluiten en doorgaan. Niet om gelijk te krijgen of wraak te nemen – geen boksring met Hugo de Jonge of Sywert van Lienden –, maar om te bezinnen. Hoe was het bijvoorbeeld om te werken in de grootste vaccinatie-locatie van Nederland? Of hoe kijken programmeurs van corona-apps en -dashboards nu naar de hoop die in ICT-oplossingen werd gevestigd? Kunnen we iets concluderen over hoe de systeemwereld van maatregelen zich verhield tot de echte leefwereld?

Copingmechanismen

In 2023/2024 onderzoekt SETUP het thema ‘copingmechanismen voor complexiteit’. Want “de wereld wordt steeds complexer”, lezen we vaak. Complexiteit betekent niet altijd dat iets heel knap in elkaar zit. Iets dat in de knoop zit is óók complex. Maar hoe we met die complexe wereld omgaan, daar zijn verschillende tactieken voor. Denk aan grip houden, bijvoorbeeld vanuit het geloof dat er voor elk probleem wel een ICT-oplossing bestaat, of dat AI het komt oplossen. Maar ook loslaten kan een tactiek zijn. Berusten in het feit dat sommige dingen onoplosbaar zijn, er misschien zelfs schoonheid in zien, of er afstand van nemen, misschien zelfs off-the-grid gaan. Tijdens de pandemie was dat niet anders. De situatie was nieuw en complex, maatregelen veranderden per dag. Er werd gevraagd om solidariteit, maar ook om zelfredzaamheid. En iedereen koos een eigen strategie om daar mee om te gaan.

Met een COVID Closure Festival zouden we daar op terugblikken. Rationeel, maar vooral ook emotioneel. Want het vinden van closure is geen rationele bezigheid. Met een artistiek programma zagen we daar kansen voor. Maar de zoektocht naar partners bleek geen gemakkelijke. Programmamakers en podia vonden een publieksprogramma over corona doorgaans too soon. Het woord COVID op affiches is geen makkelijke marketingboodschap en gaat nog steeds gepaard met controverse. Maar ook de cultuursector zelf denkt zwaar terug aan deze periode, en werd destijds hard geraakt door de maatregelen. Liever zouden we dit nog even achter ons laten en niet opnieuw oprakelen.

Vergeten relikwieën

Siem Kraai liep stage bij SETUP als artistiek ontwerper en dook hier dieper in. Hij speurde naar vergeten relikwieën uit de pandemie. Overgebleven borden die looproutes aangeven. Vloerstickers om ons te laten zien hoeveel anderhalve meter precies is. Desinfecterende handgel bij de deur. Daarnaast interviewde Siem bezoekers van Utrechtse theatervoorstellingen. (Hoe) hebben zij de pandemie afgesloten? Wat is er nog nodig om dat ook collectief te kunnen doen?

De behoefte aan closure is er zeker, dat werd duidelijk. Maar het festival is er niet gekomen. De ervaringen en belevingen zijn zo verschillend, dat elke keuze voor programma en communicatie een controversiële kan zijn. Misschien is het inderdaad too soon, in elk geval voor collectief gedragen afscheid. Maar op kleinere schaal, in families, organisaties of andere gemeenschappen, zien we kansen. We vroegen Siem om dat voor SETUP te doen. Hij organiseerde een uitvaart voor de pandemie, waar hij als voorganger de onderstaande uitvaartspeech voordroeg. Laten we stilstaan bij de manier waarop we met complexe situaties omgaan. Én hoe we de ongemakkelijke gesprekken daarover niet uit de weg gaan.

Rouwkaart

Afscheid

Deze tekst werd voorgedragen door Siem Kraai op 28 februari 2024.

Goedemiddag.

Ik zou hier liever niet willen staan.

Hier niet staan, niet spreken over wat mij is overkomen. Wat ik dan wel of niet heb gedaan. Wat ik had moeten doen. Waar ik heb verzaakt, of ben teleurgesteld.

De vraag die bij mij speelde, als wel bij vele. Is dit nog wel mijn probleem.

Doch sta ik hier. Voor ons. Voor de woede, voor de angst, voor de verlamde, voor de bevatting.

De bevatting van het niet vatbare.

De leugens en de tijd die voorbij kroop zonder dat wij er erg in hadden, of misschien juist wel.

Het hield ons in de greep, maar kwam als een overval.

Veel mensen zullen het gevoel herkennen dat we in een achtbaan zitten die al lang veel te snel rijdt.

Je vraagt je vaak af: Gebeurt dit echt?

Ten eerste wil ik mijn medeleven uitspreken met de slachtoffers. Ik wens hen veel sterkte toe.

Met al het nieuws uit binnen en buitenland, met alle gevolgen van alle gebeurtenissen die elkaar in razend tempo opvolgen is het volkomen logisch dat er in ieder van ons zorgen leven.

We zitten allemaal met vragen. Hoe lang gaat dit eigenlijk allemaal duren?

In de wereld van vandaag zijn nieuws en informatie sneller dan het licht, en is een mening ook snel gegeven. Dat begrijp ik.

Maar het antwoord op alle vragen die leven begint bij de kennis en ervaring van deskundigen. Maar moeten wij ons alleen daar vasthouden?

Blijven we varen op het kompas van wetenschappelijke kennis en ervaring? Was dat de enige verstandige manier om verdere stappen te kunnen blijven zetten die nodig waren?

Stappen die onvermijdelijk op ons afkomen.

We hadden gewild dat we het begrepen. Maar we bevatten het niet.

Ik zal u vandaag geen gemakkelijke boodschap geven. U moet afscheid nemen. Net als ik. Die realiteit is onder ons en zal voorlopig onder ons blijven. Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie.

We zijn er niet meer mee bezig, maar het komt soms ter sprake. We dragen het met ons mee, maar hebben niet de behoefte er iets mee te doen.

Het bleef en blijft passen en meten. Dit is een tijd waar we elkaar moeten vinden, over meningsverschillen en tegenstellingen heen.

Doet het niet goed te merken hoe wij hier voor elkaar klaar staan als iemand hulp nodig heeft, of als de nood aan de man is?

We hadden gewild dat er naar ons werd omgekeken. Dat we er niet alleen voor stonden. Dat we meegenomen werden. Dat we van elkaar konden leren. Dat we konden leren.

Blijf alert, in het belang van mensen die kwetsbaarder zijn. Blijf uw gezond verstand gebruiken en Luister naar deskundigen.

Of blijf staan. Verlam uzelf. Beweeg geen spriet. Wees koppig.

Ik zou hier liever niet willen staan.

Hier niet staan, hier niet spreken over wat komen zal. Wat ik dan wel of dan niet zal doen. Wat ik zal moeten doen. Waar ik zal verzaken, of teleurgesteld zal worden.

Die heeft mij teleurgesteld, en ik die.

Ik draag het nu mee. Die bevatting. De tijd vliegt.

Ik vroeg mij vanochtend af of dit echt ging gebeuren.

Deze kist draagt mijn stilstand met zich mee. Mijn verlamming. Mijn vragen, verdriet en onwetendheid.

Ik wil jullie vragen afscheid te nemen.

Vraag uzelf dan af waarom.

Ik wil graag eindigen met deze oproep. Bij alle onzekerheden die er zijn, is één ding volstrekt duidelijk: de opgaven waar we voor staan zijn heel groot. Ik reken op u.

Dank u wel.