Verslag: Street Art Masterclass

De donkere dagen voor Kerst leveren altijd een interessant straatbeeld op: een zee van lichtjes over gevels en bomen, die met kleur en beweging onze gemoedstoestand overspoelen. Anderzijds, met de kou en sneeuw regen blijft niemand langer op straat dan strikt noodzakelijk, en zetten we veelal direct koers naar de veilige haven van de warme huiskamer. Toch is het de moeite waard om —ook in dit seizoen— de (Utrechtse) straten af te struinen, op zoek naar verborgen parels. We hebben het over Street Art: visuele kunst die zonder toestemming in publieke ruimten wordt geplaatst. Minder gericht op territoriumdrift dan in de meer traditionele graffiti, maar desondanks wel vaak met een persoonlijke en duidelijk herkenbare stijl. Soms uitbundig en onvermijdelijk, dan weer bescheiden en subtiel.

SETUP, Lara Simons en Cult Dealer Enzo sloegen de handen ineen voor een Street Art Masterclass. Want (hoe) kunnen we zelf dit soort kunstwerken maken en verspreiden? Hoe zetten we zelf een golfbeweging in gang, waarbij we anderen uitnodigen om een bijdrage aan ons project te leveren? En zijn er ook tools om alle bestaande kunstwerken eenvoudig te lokaliseren? Dit is namelijk niet altijd even eenvoudig. Wist je dat er allerlei 'verborgen kunstwerken' om je heen zijn opgehangen? In een eigen virtuele laag, die door allerlei kunstenaars over de bestaande, nietsvermoedende wereld heen wordt gelegd.

Reclaim your streets (or beach)

Een avond voor/vol inspiratie. In de werfkelders van OG183 begonnen we met een korte lezing van Alexander Mooij en Matthijs Lievaart. Hoe zet je een plan om in een werkend concept? Alexander en Matthijs hebben enkele jaren geleden het project 'Verlos de zee' opgezet, een initiatief dat mensen wil inspireren, enthousiasmeren en mobiliseren om samen de kust schoon te maken. Ze spreken uit ervaring over traject-ontwikkeling en delen deze wijsheden met de groep. Allereerst: denk groot ("Hele strand schoon!"), begin klein ("Begin."). In enthousiasme ga je namelijk plannen maken, wordt het vaak steeds groter, complexer en ingewikkelder, waardoor je eenvoudig gedemotiveerd raakt."Intentie is de hoofdvraag: waarom doe je dit?" Vervolgens is het van belang om een set spelregels te bepalen ("Schrijf een manifest."); als mensen mee gaan doen, bestaat er namelijk een kans dat ze gaan afwijken van het oorspronkelijke concept, of dat ze eigen spin-offs gaan maken die niet bij de eigen intentie passen. Dit type initiatieven zijn uiteraard fantastisch, maar moeten geen afbreuk doen aan het concept dat je zelf wilt neerzetten. Kijk/luister daarom goed naar alle volgers, hoe zij reageren en handelen. En omarm ze: "Er is niemand zo gedreven als een vrijwilliger.", wordt er geciteerd uit de film Pearl Harbor.

Cult Dealer Enzo staat in Utrecht al langer bekend om haar speelse insteek, ondere andere uit de voorgaande successen van het Nachtelijk Buitenspelen. "Voor mij is spelen iets zonder vooropgezet doel, dat je enkel en alleen doet omdat het leuk is." Stadsgeografe Lara Simons bewijst dat dit echter ook uitstekend past binnen bestaande structuren. In haar 'Urban nomadity' gaat het om een vorm van verantwoordelijkheid nemen voor je omgeving.

Op de grens

Street Art begeeft zich altijd op de grens van wat nog legaal is. Graffiti en stencil art zijn veelal een duidelijke zaak (uiteraard afhankelijk van de plek waar het wordt aangebracht). Maar hoe zit het met eco-vriendelijke vormen van graffiti? Zo zien we de laatste jaren ook mosgraffiti: tekeningen in mos, die enkele weken na het aanbrengen van een organisch mengsel op de muren verschijnen. Er is ook een tegenovergestelde werkwijze: met een hogedrukspuit 'tekenen' op een vieze muur of stoep. In feite maak je alleen iets schoon, hetzij beperkt. Alexander: "Ik denk dat het altijd om de intentie gaat." Een bezoeker had bijvoorbeeld het idee om vandalisme in de stad te markeren met een ludieke sticker, maar vroeg zich af of dit —ironisch— niet ook een vorm van vandalisme is. "Je hebt geen kwade intenties, integendeel, je wilt mensen bewust maken van het feit dat er veel vandalisme is."

Dongwei Su gaf vervolgens een korte maar zeer visuele uitleg over wat Street art 'is'. We maakten kennis met een enorme diversiteit in technieken en materialen. Enkele klassiekers passeerden de revue (waaronder Banksy, bekend van zijn stencil-methode en zwarte humor), maar we zagen ook de nieuwe, creatieve technieken van bijvoorbeeld Evan Roth. De grote verscheidenheid geeft behoefte aan nieuwe termen. Zo worden onder andere 'Post-graffiti' en 'Neo-graffiti' gebruikt. Dongwei stelde de term 'street hacking' voor. Deze laatste variant stelt het beeld minder centraal en speelt meer in op (objecten uit) de omgeving zelf (denk aan lantaarns, trappen en vuilnisbakken). Of street hacking als onderscheid of subgenre van street art zou moeten gelden, liet hij over aan persoonlijke interpretatie.

De verborgen laag

SETUP vindt het tijd om te onderzoeken welke rol 'het digitale' binnen street art speelt, en nodigde Sander Veenhof uit. Gespecialiseerd in 'instable media', combineert Sander mediakunst met nieuwe modellen van interactie en communicatie. "Bij augmented reality maak je een toevoeging aan de werkelijkheid", hetgeen in zekere zin ook voor street art geldt. "Het is een totale free zone; een ruimte zonder wetgeving waarin iedereen objecten kan plaatsen." Geïnspireerd door Banksy, maakte hij het mogelijk om eigen kunst in het MoMA museum (New York) te plaatsen. In een virtuele laag, zichtbaar voor iedereen met een smartphone. Met project 'Infiltr.AR' liet hij op een soortgelijke manier een grote virtuele ballon in de Press Room van het Witte Huis (Washington) zweven, die dienst deed als Twitter-fountain. Het bijzondere van Sander's werk, is dat nietsvermoedende personen ook een rol in deze virtuele laag spelen (zo doen spelers van een voetbalwedstrijd bijvoorbeeld dienst als real-time objecten in een game). Daarnaast speelt hij ook met eigenschappen die gewoonlijk alleen aan analoge objecten toebehoren (waaronder virtuele graffiti die in de loop van de tijd ook daadwerkelijk vervaagt).

Iemand uit de zaal vraagt zich af hoe je deze 'layers' bekend maakt bij het publiek. Sander denkt er over om een soort 'guide' te maken. Een mooie stap naar Nicole Blommers.

Nicole is deel van Amsterdam Street Art, een collectief om street art bekend te maken onder een breder publiek. Volgend jaar lanceren zij een app om de locaties van street art in kaart te brengen."Street art staat er om bekend dat het komt en gaat, dus hoe houdt je dat bij?" klinkt het uit de zaal. ASA doet dat vooralsnog handmatig en ziet zelf geen heil in crowdsourced content, omdat ze een redactionele selectie van het beste werk willen bieden. "En dat bepalen jullie?" Dit is een keuze, licht Nicole toe. Er bestaan ook crowdsourced tools, beide hebben voor- en nadelen.

Let's DIY!

Thijs van der Hoorn in the house! Hoewel de naam wellicht niet bij iedereen een bel doet rinkelen, ziet menig Utrechter zijn werk nog dagelijks. De stoplicht-hartjes, sjablonen die het rode stopsein omvormen tot een sprekend rood hart. Ook Wessel Wensink was aanwezig; hij leerde ons street-art-stencils maken. Een deel van de bezoekers waagde zich aan deze eigen creativiteit, het andere deel maakte van de gelegenheid gebruik om onder het genot van een biertje nieuwe mensen te leren kennen of na te praten over de voorgaande presentaties. Ook niet onbelangrijk. Alexander zei in zijn presentatie immers "Mensen raken geïnteresseerd op internet, maar daadwerkelijk betrokken door fysieke ontmoetingen."

Tijdens deze masterclass hebben we diverse aspecten van street art behandeld. Het ging vooral over grenzen: waar ligt de grens tussen kunst & vervuiling, art & hack, groepsdynamiek & eigenheid, straten & virtuele ruimten? Vanuit SETUP wilden we vooral laten zien dat nieuwe technologieën een enorme uitbreiding van street art zijn, maar ook wezenlijke vragen stellen over wat het is. Met name het werk van Sander Veenhof sprak hier erg tot de verbeelding. Uiteindelijk is er ter plekke niet eens zoveel street art gemaakt. En iemand merkte op dat er relatief weinig 'Utrecht' aan bod kwam. Goed punt. Maar geen punt: nu we weten hoe we dit kunnen doen. Ook hopen we dat je —ondanks het winterse seizoen— vaker de straat op gaat en daar ontdekt hoe nieuwe kunsten zich met de straten én het digitale domein vervlechten.

Met dank aan: Sander Veenhof, Nicole Blommers, Lara Simons, Alexander Mooij, Matthijs Lievaart, Dongwei Su, Thijs van der Hoorn en Wessel Wensink.