Verslag: Data op het Doek

En data?

Spannend is hoogstwaarschijnlijk niet de meest voor de hand liggende woordkeuze. Toch worden er talloze spannende processen in data vastgelegd; het ontstaan van een revolutie, onbegrijpelijke krachten in ons universum, of ons eigen lichaam op celniveau.

Toch weten cijfers over het aantal slachtoffers van een natuurramp ons bijvoorbeeld niet altijd te raken. Hoe vertalen we data in ons voorstellingsvermogen? En als het dat stadium bereikt, hebben we dan nog steeds een goed beeld van haar betekenis?

In hedendaagse datavisualisatie vinden creatievelingen aantrekkelijke en soms heel kunstzinnige manieren om data aan de wereld te presenteren. Sprekende kleuren, fascinerende vormen en betoverende beweging combineren inhoudelijke overtuigingskracht met ongekende schoonheid. Reden genoeg voor SETUP om de beste visualisaties naar het witte doek te brengen. Maar vooral ook om vragen te stellen. Want waar kijken we uiteindelijk naar? Iedereen heeft verwachtingen over het verloop van block-busters, maar hoe zit dat bij data-crunchers?

Dit is Data op het Doek. Waar data een uitverkochte zaal oplevert.

Pas als je er 1 prachtige visualisatie van kan maken, wordt het bijvoorbeeld ook echt interessant om ons eigen huishoudelijk afval te traceren en volgen.

Zoveel verschillende makers, methoden en onderwerpen. Hoe maak je daar een selectie uit? Een voor de hand liggende keuze is het kijken naar doeleinden; waarom is een visualisatie gemaakt? Een weergave van een wetenschappelijk proces heeft een andere functie dan, let's say, de stemming van Twitteraars. Maar zie je dit terug in de beelden? Wat blijft er over van 'betrouwbare' data? Er hoe kunnen we met alleen kleuren en vormen geloofwaardige waarheidsclaims maken?

Het is dus minstens zo belangrijk waar de toeschouwer de beelden ziet. Daarom verzamelde SETUP een breed scala van visualisaties, om hier samen naar te kijken. En waar komen mensen samen om te kijken naar mooie -al dan niet overtuigende- beelden? Juist.

Juist de bioscoop is interessant: het herinnert ons aan het feit dat de manier waarop we kijken ook sterk verbonden is aan de setting (de context van de toeschouwer). Een bioscoop kent haar eigen (impliciete) regels over hoe een avond hoort te verlopen. SETUP speelde daar uiteraard op in, door een subtiele knipoog te geven naar een flink aantal bioscoop-cliché's. Het grote, verlichte aankondigingsbord op de gevel van de City bioscoop liet alle voorbijgangers weten dat het serious business was; Data op het Doek stond in dikgedrukte letters boven de romcom 'Midnight in Paris' en actie-thriller 'Contagion'. Kaartjes werden uiteraard aan de kassa gekocht, en bij entree van de zaal gescheurd door onze eigen (suit-up-)Max.

We namen een proef op de som. Onder de gracieuze klanken van 'The four seasons' (Vivaldi, maar dat wist u uiteraard) lieten we zien hoe een Facebook-event zich ontwikkelt. In een sierlijke dans zwermen talloze kleine symbolen om het centraal gepositioneerde event heen, waarbij er gaandeweg een symbiose ontstaat van lijnenspel, muziek en beweging. Het resultaat doet denken aan een wervelwind, waarin posts, likes en comments in eindeloze, hypnotiserende cirkelbewegingen worden meegevoerd. Hypnotiserend, of toch vooral eindeloos? Na enkele seconden stilte ontstaat er in de zaal een zacht overleg; waar kijken we naar? Wat betekenen die lijnen, kleuren, vormen?

Na afloop van de eerste video peilen we de stemming: "Wie vond dit saai?"

Om deze context te bieden, lichten Salko Joost Kattenberg en Peter Melis (MA-studenten 'New Media & Digital Culture') de visualisaties toe.

Dat visualisaties naast nieuwe beelden ook nieuw enthousiasme genereren, bewijst Hans Rosling. Met de snelheid van een sport-commentator baant hij zich een weg door grote hoeveelheden statistieken, en legt daarmee nieuwe historische verbanden. Ook 'The growth of Wallmart' leidt in de zaal tot reacties van verbijstering. Beide gevallen maken duidelijk bizar sommige ontwikkelingen eigenlijk zijn; iets dat pas duidelijk wordt als je het visualiseert.

"Het laat structuren zien die niet zichtbaar zijn in de data zelf. Als je daar van uit gaat, kun je stellen dat datavisualisaties het doel hebben om onzichtbare processen zichtbaar maken aan de kijker.", aldus Salko.
Hoe geeft een visualisatie ons het gevoel dat we een ontdekking doen? Hoe expliciet of juist abstract moet deze daarvoor zijn? Tijdens de avond doorlopen we 4 blokken, gestart op een macroniveau met exacte wetenschappen. We cirkelen rond de aarde, zweven boven landen, straten en zien ontwikkelingen in de wereldeconomie voor onze ogen plaatsvinden. Maar gaandeweg gaan we over op menselijk niveau, door te kijken naar gedrag en sociale netwerken.

Deze volgorde hebben we niet voor niets gekozen;

Sociale structuren, culturele processen en politieke bewegingen; naarmate de avond vordert, sturen we naar de vraag 'wat meetbaar is'. We zien een aantal prachtige visualisaties, waarvan het stukken minder duidelijk is welke dataset er is gebruikt. Want hoe kritisch kunnen we zijn, als we niet zeker weten hoe de vertaalslag is gemaakt. En als de kleuren, vormen en bewegingen ons ook op emotioneel vlak raken, hoe leidend is dit dan bij de interpretatie? 'I want you to want me' is bijvoorbeeld een prachtige promo waarin profielen van datingsites worden gevisualiseerd. De zoektocht naar liefde spreekt -net als in de film- tot de verbeelding, en leent zich voor (roos)kleurige beelden.'

Dit roept ook de vraag op wat we willen meten; als het zou kunnen, moeten we dan alles vastleggen en analyseren? Er bestaat er gevaar voor inbreuk op privacy, of voor misinterpretaties van gevoelige data. Wellicht net zo, verliezen bepaalde processen misschien hun romantiek (willen we de kansen op liefde echt kunnen analyseren?).

"Data verandert in informatie, informatie verandert in kennis, kennis verandert uiteindelijk in wijsheid".

Maar dat proces is niet solide. We eindigen met de notie dat datavisualisaties ook een gedachtenexperiment kunnen zijn. 'Le Grand Content' vangt alle mogelijke levenswijsheid in een enkele visualisatie. Of, zoals Peter het beschrijft; "Een voorbeeld van associatief denken, of een heel grote middelvinger naar datavisualisatie."

BIjna 85% van de bezoekers heeft tijdens deze avond actief gestemd: cool! Over het algemeen vond men de visualisaties vaker mooi dan informatief. We zien een vage correlatie tussen deze twee factoren: het werk dat informatief werd gevonden, werd ook vaak als mooi beoordeeld (of andersom). Opmerkelijk is ook dat we in de plattegrond van de zaal een geclusterd stemgedrag zien. Met andere woorden; dit zijn mensen die bij elkaar horen, en vanuit een bepaalde achtergrond (werk, studie) of sociale cohesie een soortgelijk patroon lieten zien.

Heinze sluit de stemresultaten af met een zin die eigenlijk ook voor alle visualisaties van deze avond geldt:

"Dit waren jullie!"

Hoe kijken we terug op deze eerste datavisualisatie-bioscoop-ervaring van Nederland? Eén van de moeilijkste aspecten bleek de verhouding tussen toelichten en laten genieten. Een bioscoop leent zich uitstekend voor een audiovisueel spektakel, maar minder voor dialoog. Enerzijds wil je de beelden voor zichzelf laten spreken, anderzijds roepen ze veel vragen op. Deze balans gaat verder dan de vorm waarin we dit event hebben gegoten; de mate waarin je context biedt, bepaalt ook grotendeels hoe de kijker vervolgens de beelden interpreteert. Hoe hij/zij kijkt. We hebben nu met deze balans geëxperimenteerd, door wisselend de beelden toe te lichten.

Voor SETUP is het namelijk belangrijk dat iedereen op deze manier meedenkt en vragen opwerpt; zo stimuleren we een breed gedragen zoektocht naar nuance rondom de beloftes van nieuwe technologieën. Een blogpost van Tijmen en recensie van info-graphics.nl gaan daar nader op in.

Immers; dit zijn jullie.

Een complete lijst van het vertoonde materiaal vindt je hier.