Verslag: Me And My Sleep App

Er was eens...

Doornroosje --met recht bekroond als De Schone Slaapster-- deed het ogenschijnlijk zo gemakkelijk; ze sliep onafgebroken voor een periode van maar liefst honderd jaar. Gezien de wonderlijke kracht van magie is dit echter een koud kunstje. We leven niet in een sprookje van kastelen en spinnewielen; ten midden van de 24/7-economie met haar vervaging van werk en privé, snelle ontwikkelingen en een onophoudelijke stroom van informatie is het niet verwonderlijk dat slaapstoornissen voor velen een hoofdstuk van het leven schrijven. Want hoe behouden we een gezonde slaapcyclus in een wereld die nooit slaapt? Dat deze vraag serieus moet worden genomen, blijkt uit het toenemende aanbod van slaap-applicaties voor de smartphone. Deze sleepapps richten zich niet alleen op het ontspannen van lichaam en geest, maar pogen tevens inzicht te geven in ons persoonlijke slaapritme en -gedrag. Technologie vraagt veel van onze aandacht, maar kan het ons ook helpen om tot rust te komen? Welke app is het magische spinnewiel onder de Middeleeuwse technologie? De prins die ons teder wakker kust? SETUP breekt een lans voor alle slapelozen, rust zich uit met smartphone, en doorkruist de doornhaag van de talloze sleepapps.

Bieden op bedden

Als we sleepapps gaan testen, bedoelen we ook daadwerkelijk testen. Tussen de bezoekers die zich op vrijdag 1 juli naar de Dutch Game Garden aan het Neude begaven, waren ze al van afstand te herkennen: onze 9 Schone slapers. Bepakt met grote tassen, klaar om een lang gekoesterde droom om te zetten in werkelijkheid: slapen in een luxe beddenwinkel. "Ik heb vannacht vreselijk weinig geslapen, dus dat hoop ik vannacht beter te doen." De sleepapps beloven kwantificeerbaar inzicht in ons slaapritme ("developed using proven sleep science and over a year of testing"), maar hoe meten we de waarde van een goede nachtrust? SETUP stelde de proef op de som, en plaatste een maand eerder 9 slaap-tickets op Marktplaats. Op elk van de luxe bedden (beschikbaar gesteld door Nachtleven) kon naar eigen inzicht worden geboden. Het veilig stellen van een slaapplek bleek nog niet eenvoudig; veel bieders werden meerdere malen overboden. Het slotwoord van de veiling markeerde dan ook de eerste stap naar de beoogde rust.

Onderzoek naar slaap

Voordat we het bed induiken, laten we ons informeren door enkele deskundigen. Want hoe doe je dat eigenlijk, slapen? Die vraag houdt dr. ir. Robbert-Jan Beun --gespecialiseerd in communicatie tussen mens en machine-- al jaren bezig. "Ik ben geen slaap-specialist, het slaapgedeelte waar ik het over heb is het privé-stuk." Vanuit een achtergrond in linguïstiek en het domein van artificial intelligence houdt Beun zich bezig met dialoog-modellering. Een centrale vraag binnen zijn werk is hoe we 'de coach in de machine stoppen'. Door enkele definities tegen elkaar af te zetten, maakt Beun duidelijk dat slaap moeilijk kan worden gedefinieerd. "Eén van de dingen die ik geleerd heb over slapen, is dat het voor iedereen anders is." Onderzoek naar slaap kan onder andere met polysomnografie in kaart worden gebracht, waarbij er wordt gekeken naar veranderingen in biologische parameters gedurende de verschillende slaapfasen. Maar een opmerkelijk aspect, zo benadrukt Beun, is dat de perceptie van hoe we slapen en hoe ons voelen vaak niet overeenkomt met de meetwaarden.

Een ander middel dat aansluit bij die perceptie is het bijhouden van een slaapdagboek. Beun leest enkele zinnen voor uit zijn eigen dagboek, en maakt zo op indrukwekkende wijze duidelijk hoe slaapproblemen het dagelijks functioneren beïnvloeden. Het gedeelte over de negatieve gevolgen van slaapgebrek vindt ook weerslag in het publiek. "Krijgen we ook nog een peptalk?" Hier zit de brug naar de technologie: hoe kunnen we het slapen ondersteunen met ict? Apps blijken hier bijzonder geschikt voor. Allereerst om informatie over te brengen, en de zintuigen te prikkelen (het creëren van de juiste sfeer). Maar daarnaast kunnen apps ook aansturen op gedragsverandering, door het leef- en slaapgedrag onder de loep te nemen, op basis van gemeten slaappatronen en gepersonaliseerde informatie. In het ideale geval ondersteunt een app tevens het denkgedrag, want ook denkpatronen liggen vaak aan de basis van slaapproblemen. Voor de toekomst richt Beun zich op het ontwerpen van een virtuele coach, die veranderingen in het gedrag ondersteunt, om zo de slaap te verbeteren. Hij is daarom ook erg benieuwd naar de ervaringen die de 9 slapers deze nacht opdoen. "Het geven van zelfinzicht is heel belangrijk, een goede app moet dat centraal stellen."

Andere bed-activiteiten

Robbert-Jan zei het al in zijn presentatie: "Een bed moet je eigenlijk maar voor twee dingen gebruiken; slapen en seks." Waar het sprookje van Doornroosje in latere versies werd gekuist, verloopt deze avond juist in tegenovergestelde richting: het woord is aan een van de makers van de Sextrack-app, de applicatie om een heel ander type bedprestaties te meten. "Het wordt lastig om zo'n academisch verhaal van Robbert-Jan op te volgen. Ik denk dat ik het vooral van het onderwerp zal moeten hebben: de tweede activiteit die je mag doen in bed." Industrieel ontwerper Patrick van Hoof (Paruchute Team) weet zonder moeite de aandacht van het publiek vast te grijpen. Wat als grap begon, leidde tot een vergevorderd product. "'Hoe goed ben ik bed' is een vraag die bij veel mensen een rol speelt." Van Hoof laat zien dat er --ondanks dat er geen wetenschappelijke basis wordt gebruikt-- goed is nagedacht is over de manier waarop deze app de data verzamelt, verwerkt en weergeeft. "Het lijkt me lastig om te bepalen welke factoren een score bepalen.", klinkt er uit het publiek. Er wordt dan ook benadrukt dat de fun hier centraal staat. "De slotsom is dat we geïnteresseerd zijn in data: het zou mooi zijn als we een beeld kregen van wat subjectief is, maar objectief te maken valt. Maar in the end, blijft het een Iphone-app." Toch wist deze app voor heftige discussies te zorgen, met name door de 'share-functie'. "Het is een knipoog naar hoe serieus mensen dit onderwerp nemen."

De Sextrack-app leidt in het publiek wel tot een bescheiden discussie over de waarde (en al dan niet de gevoeligheid) van gemeten data. Maar dat het om een knipoog gaat, is meer dan duidelijk. "Dus wie gaat deze app vannacht testen?" roept een nieuwsgierige bezoeker.

De proef op de som

De twee totaal verschillende lezingen sluiten toch naadloos op elkaar aan. De ondertoon is anders; een serieus probleem dat wordt benaderd met wetenschap, tegenover een speels concept dat vooral als knipoog dient. Maar beide typen apps laten de gebruiker in zekere zin nadenken over zijn gedrag in bed, waarmee een eerste stap in de richting van zelfinzicht wordt gerealiseerd. Bovendien, zo merkt iemand op, "De betrouwbaarheid van de gemeten data blijft voor al deze apps onzeker." Uiteindelijk is er maar één manier om dit nader te belichten: het is tijd voor de proef op de som!

Na een borrel bij de Dutch Game Garden, krijgen onze schone slapers hun overnachtingspakket, met onder andere een badjas en tandenborstel. In het donker van de nieuwe maan sluipt de groep de Voorstraat in. Daar wacht een warm welkom door de eigenaar van Nachtleven, het luxe onderkomen voor de nacht. De magie van een grote, lege winkel onder het licht de sterrenhemel doet ergens toch wat denken aan het sprookjeskasteel uit Doornroosje. Als iedereen een bed heeft uitgezocht, worden de apps gedownload en ingesteld. Onder het flikkerende licht van de beamer --die de jaren '50 zwart-wit film 'Big sleep' op de muur projecteert-- valt de een na de ander in een vredige slaap.

Resultaten

Als iedereen de volgende ochtend op zijn eigen manier wakker wordt, is het tijd om de ervaringen te delen. Terwijl de slapers nog in hun ogen wrijven, komt Robbert-Jan Beun de resultaten peilen. Ondanks dat de nacht korter was dan de algemeen aanbevolen tijdsduur, heeft vrijwel iedereen goed geslapen. "Ik heb wel echt bovengemiddeld goed geslapen." De relaxing-apps (Relax & Rest Guided Meditations, Relaxing ambience) worden heel verschillend beoordeeld. Waar de een het prettig vindt om naar een rustgevende stem te luisteren, leidt het bij de ander juist af: "Het geluid was heel scherp, die vogels snerpen echt in je oor!" De registratie-apps (Sleepcycle, Smartalarmclock, Sleeplog, Proactivesleep, ElectricSleep) produceren mooie grafieken. De een heeft 3 keer de staat van diepe slaap bereikt, een ander zelfs 5 keer. Toch ziet Robbert-Jan wel enkele inconsistenties. Sleepcycle laat zien dat een slaper in zijn diepe slaap wakker werd, wat niet aannemelijk is. Om de grafiek te kunnen interpreteren, is heldere informatie nodig. Toch worden er veelal onduidelijke termen gebruikt: Sleeplog gaf een '100% REM-index' als score. "Maar 100% ten opzichte van wat?" Proactivesleep is vooral heel complex; op basis van het resultaat gokken we dat er meerdere meetdagen nodig zijn. Het proces van meetwaarden naar weer te geven resultaat is bij vrijwel alle apps ontransparant. Robbert-Jan: "Het is de vraag wat je met deze resultaten in therapie kunt doen." Enkele apps bevatten extra functies die wel concreet zijn: Smartalarmclock neemt de 'noise disturbances' op, zodat de slaper kan horen wat hem 's nachts heeft wakker gemaakt.

De slapers zien wel een meerwaarde in de apps. Op de vraag 'Wat doet deze app voor jou?' antwoordt een slaper: "Misschien geeft het vooral achteraf een goed gevoel, een soort bevestiging dat je goed hebt geslapen." Ook een ander ziet dit placebo-effect: "Ongeacht de discutabele wetenschap, bij een goede grafiek verandert de perceptie van hoe je hebt geslapen, het kan een soort vertrouwen in jezelf geven." Gaan onze slapers de apps nog vaker proberen? "Ik ben wel benieuwd wat er gebeurt na een paar dagen, of ik patronen en afwijkingen in mijn ritme ga zien."

Conclusie

Sleepapps om slaapritme te ondersteunen en inzichtelijk te maken: eindigt dit sprookje in een lang en uitgeslapen leven, of legt het een vloek op de rust? De slaapregistratie-apps hebben over het algemeen nog een flinke verbetering nodig om de resultaten te kunnen duiden. Het gebrek aan interpretatie van de resultaten maskeert wellicht de wankele wetenschappelijke basis. Zonder duidelijke vervolgstappen stimuleert het bovendien nog geen gedragsverandering. "Leuk, die grafiek, maar wat nu?" Een echte virtuele coach moet zich nog aandienen. De meerwaarde van de apps zit nu vooral in het bewust bezig zijn met het eigen slaapgedrag. Maar ook dat kan ons helpen: eindigt niet elk sprookje met de moraal dat echte wijsheid al in onszelf verscholen ligt?

Met dank aan Robbert-Jan Beun & Patrick van Hoof voor de waardevolle inzichten, Nachtleven & The Village Coffee And Music voor hun gastvrijheid, en onze 9 slapers voor het enthousiasme.